Берек рядом со старой синагогой. Влодек Гонсевский, второе издание, 2024 г.

Włodek Gąsiewski, "Berek obok starej synagogi. Wspomnienia i historie dzieci oraz dorosłych polskich i żydowskich mieszkańców Pułtuska, Mazowsza i okolic z czasów pokoju i wojny XX wieku”. Wydanie drugie poprawione i uzupełnione 2024

Format, 17,5x24,5 cm, 420 stron, okładka twarda.

Książka „Berek obok starej synagogi” jest próbą przywołania pamięci dzieci pułtuskich, żydowskich mieszkańców z okresu przedwojennego, głównie poprzez wspomnienia ocalonych z Holokaustu, jednak w zestawieniu z losami ich polskich sąsiadów, także niekiedy rówieśników.  Obejmuje ona czasy od krótkiego okresu pokoju niepodległej Polski do 1939 r., potem lata wojny i okupacji niemieckiej, w tym tragicznego wypędzenia Żydów przez Niemców z Pułtuska tuż po wrześniowej klęsce Rzeczypospolitej. Dalej zaś lata Polski wyzwolonej od nazistowskich okupantów i zniewolonej jednocześnie przez ludzi i ideologię, która wiele osób i faktów skazywała na zapomnienie...

Spis treści - Table of Contents

Dedykacja / Dedication ............ 1

Podziękowania / Thanks .................... 4

Od autora / From the author ............... 5

Włodek Gąsiewski – mazowieckie i pułtuskie rodowody. Ogrodowczykowie, Kuligowscy i Gąsiewscy / Włodek Gąsiewski – Masovian and Pułtusk lineages. The Ogrodowczyk family, the Kuligowski family and Gąsiewcy.............9

Rodzina Malovany - korzenie Pułtuska / The Malovany family - the roots of Pułtusk ............. 53

Listy dzieci żydowskich z Pułtuska do „Małego Przeglądu” pod redakcją Janusza Korczaka (1) / Letters of Jewish children from Pułtusk to „Mały Przegląd” edited by Janusz Korczak (1) .......... 69

Dzieci z Ogródka Jordanowskiego i ich zabawy w cieniu bóżnicy / Children from the Jordanowski Garden and their games in the shade of the synagogue ............ 71

Wielka synagoga w Pułtusku lata istnienia i zniszczenia (1815-1970) / Great synagogue in Pułtusk years of existence and destruction (1815-1970) ........ 86

Wspomnienie Mosze Bernsteina z Pułtuska – w nowogródzkiej jesziwie / The memory of Moshe Bernstein from Pułtusk - in the yeshiva in Nowogródek ..... 99

Jakób Holcman syn stolarza z Pułtuska – z ziemi utraconej do Ziemi Obiecanej / Jakób Holcman son of a carpenter from Pułtusk – from the Lost Land to the Promised Land ......... 101

Kamienie na wodzie przy zerwanym moście / Stones in the water near the broken bridge ............ 115

Listy dzieci żydowskich z Pułtuska do „Małego Przeglądu” pod redakcją Janusza Korczaka (2) / Letters of Jewish children from Pułtusk to „Mały Przegląd” edited by Janusz Korczak (2) ....... 126

Bracha Shwartz – utracone dzieciństwo / Bracha Shwartz - lost childhood ........... 129

Listy dzieci żydowskich z Pułtuska do „Małego Przeglądu” pod redakcją Janusza Korczaka (3) / Letters of Jewish children from Pułtusk to „Mały Przegląd” edited by Janusz Korczak (3) ........ 135

Zatrzymane w czasie – podwórka z lat dziecinnych / Stopped in time - yards from childhood years .......... 137

Listy dzieci żydowskich z Pułtuska do „Małego Przeglądu” pod redakcją Janusza Korczaka (4) / Letters of Jewish children from Pułtusk to „Mały Przegląd” edited by Janusz Korczak (4) ....... 146

Betzalel Majersdorf z miasteczka Pułtusk, w którym był Napoleon / Betzalel Majersdorf from the town of Pułtusk, in which Napoleon was ....... 147

Listy dzieci żydowskich z Pułtuska do „Małego Przeglądu” pod redakcją Janusza Korczaka (5) / Letters of Jewish children from Pułtusk to „Mały Przegląd” edited by Janusz Korczak (5) ....... 154

Moshe Peleg wspomnienia / Moshe Peleg’s memories ......... 155

Listy dzieci żydowskich z Pułtuska do „Małego Przeglądu” pod redakcją Janusza Korczaka (6) / Letters of Jewish children from Pułtusk to „Mały Przegląd” edited by Janusz Korczak (6) ........ 164

Rodzina Kisielów i inne historie nadnarwiańska opowieść Popławska Michała Kisiela / The Kisiel Family and Other Stories by the Narew River Popławska by Michał Kisiel ..... 165

Saga rodziny Nowomińskich i Sztokhamer z Popław w Pułtusku ­ – historie z czasów pokoju i wojny / The saga of the Nowomiński family and the Sztokhamer of Popław in Pułtusk - stories from the times of peace and war ......... 177

Ucieczka z płonącego Pułtuska i inne historie Danusi Ażogin z domu Końska... / Escape from the burning Pułtusk and other stories of Danusia Ażogin née Konska ........ 216

Rodzina Bresin z Pułtuska do Paryża przez Warszawę i Nancy / The Bresin family from Pułtusk to Paris via Warsaw and Nancy ......... 222

Byłam tylko numerem – Stanisława Bochenek, nauczycielka z Pułtuska, więźniarka niemieckiego obozu koncentracyjnego Rawensbrück, która w kwietniu 1945 r. uciekła z niewoli i do rodzinnego miasta wróciła na piechotę / I was just a number - Stanisława Bochenek, a teacher from Pułtusk, prisoner of the German Rawensbrück concentration camp, who in April 1945 She escaped from captivity and returned to her hometown on foot ....... 241

Abram Lichtenstajn – pułtuski most utraconej rodziny i dzieciństwa / Abram Lichtenstajn - Pułtusk bridge of lost family and childhood ...... 254

Mirek Jóźwiak – rodzinne wspomnienia kolegi z Zielonego Bloku / Mirek Jóźwiak – family memories of a friend from Green Block ....... 258

Historia Sary Grünschpan – Kochavy, żydowskiej dziewczynki poczętej w Pułtusku, a urodzonej w Boże Narodzenie 1939 r. na wygnaniu, w Archangielsku / The story of Sara Grünschpan-Kochava, a Jewish girl conceived in Pułtusk, a born on Christmas 1939 in exile in Arkhangelsk ........ 270

Z Pułtuska do Irlandii Droga do szkoły przez żydowski cmentarz koło „świńskiej dróżki” i los szary jak żeliwo, we wspomnieniu Ireneusza Jaworskiego / From Pułtusk to Ireland The road to school through the Jewish cemetery near the „pig’s path” and fate as gray as cast iron, in the recollection of Ireneusz Jaworski ....... 280

Pułtuski cmentarz żydowski - urywki z historii / Pułtusk Jewish cemetery – fragments of history ....... 290

Gerson Brandspiegel – od nocy wojny do amerykańskiego snu / Gerson Brandspiegel – From the Night of War to the American Dream ....... 295

Okruchy i wspomnienia z Holokaustu i ocalenia. Pradziadkowie Jonathan Goldmacher/ Crumbs and memories of the Holocaust and salvation. / Great-grandparents of Jonathan Goldmacher ...... 315

Ocaleni z jednej rodziny, którzy nigdy się nie spotkali / Survivors from one family who never met: ........ 317

Benjamin Jeruzalim z Grodna, urodzony w 1941 r. na Uralu syn Jeruzalima Efroima Szlemowicza kowala z Pułtuska / Benjamin Jeruzalim from Grodno, born in 1941 in the Urals, son of Jerusalem Ephroim Szlemowicz a blacksmith from Pułtusk ............ 317

Mindla Jeruzalim – uczennica pułtuskiego Gimnazjum / Mindla Jeruzalim - a student of the Pułtusk Middle School ........ 319

Ktokolwiek pamięta, ktokolwiek zna… Gdzie jest Ania Gutmorgen – Jankowska z Pułtuska / Whoever remembers, whoever knows ... Where is Ania Gutmorgen - Jankowska from Pułtusk ............ 321

Mania (Malka) Fuxman-Apel życie z nadzieją – moje dzieciństwo w Polsce (fragment wspomnień) / Mania (Malka) Fuxman-Apel life with hope – my childhood in Poland (fragment of memories) ........ 323

Izydor Appel – klarnecista Orkiestry Wojskowej 13 pp i Orkiestry Ochotniczej Straży Pożarnej w Pułtusku / Izydor Appel – clarinetist of the 13th Infantry Regiment Military Orchestra and the Orchestra Volunteer Fire Department in Pułtusk ........... 328

„Spacerując po Polsce trzymając się za ręce z rodzicami” wywiad z Ziporą Yablonka-Reuveni / “Walking in Poland holding hands with my parents” Interview with Zipora Yablonka-Reuveni ........ 329

Trauma Zagłady, czy radość ocalenia? Losy bialskich Żydów w „Skórce od chleba” Hili Timor Aszur / The trauma of the Holocaust or the joy of being saved? The Fate of Biała Jews in „Bread skin” Hili Timor Ashur ......... 356

Pułtuskie rozmowy i relacje zapamiętane, nieopublikowane.../ Pułtusk conversations and accounts remembered, unpublished... ........ 364

Sprawiedliwi Wśród Narodów Świata uznani przez Yad Vashem w Izraelu i inni Polacy ratujący Żydów ziemi pułtuskiej i okolic / Righteous Among the Nations recognized by Yad Vashem in Israel and other Poles saving Jews from the Pułtusk region and the surrounding area .......... 370

Jak rodzina Szczepaników i inni z Obrytego i okolic uratowali Żyda Aarona Pijawkę / How the Szczepanik family and others from Obryte and the surrounding area saved the Jew Aaron Pijawka ....... 382

Icchak Dembinski – bohater getta warszawskiego z Pułtuska Icchak Dembinski - a hero of the Warsaw Ghetto from Pułtusk ....... 390

Orientacyjna mapka powiatu pułtuskiego w granicach do roku 1949 i z 1964 r. / An indicative map of the Pułtusk poviat within the borders of 1949 and 1964. ... 391

Indeks nazwisk / Index of surnames ......... 392

Indeks miejscowości i nazw geograficznych / Index of places and geographical names ..... 402

O autorze – Pułtuskalia Włodka Gąsiewskiego oraz Judaica miscelanea / About the author - Włodek Gąsiewski’s Pułtuskalia and Judaica miscelanea............ 407