Столпье. Тайны каменной башни

Streszczenie w języku angielskim                                                                                                        Kamienna wieża w Stołpiu koło Chełma, położona na dawnym pograniczu polsko-ruskim, od ponad 150 lat fascynuje rodzimych i obcych badaczy. I choć napisano na jej temat wiele, a tradycja badań obiektu liczy 100 lat, zagadką pozostaje, kto, kiedy i w jakim celu ją wybudował. Upatrywano w niej pozostałości wczesnośredniowiecznego baptysterium o tradycji zachodnioeuropejskiej, monastyru eremickiego o proweniencji bizantyńskiej, a nawet przetrwałych w terenie reliktów tajemniczej, wielodziałowej warowni. Również różnice ocen czasu jej powstania są niebagatelne – wahają się bowiem pomiędzy X a XIV w. zdumiewające, że ten świetnie zachowany monument nada kryje tak wiele tajemnic. Tymczasem właściwa diagnoza tego obiektu może mieć fundamentalne znaczenie dla poznania złożonych procesów kształtowania się polsko-ruskiego pogranicza.

Spis treści

Wprowadzenie.

1. Na peryferiach, w centrum Europy: ziemia chełmska u progu państwowości polskiej

• Wspólnoty terytorialne wschodniej Małopolski okresu przedpaństwowego

• Ziemia chełmska przed powstaniem państwa polskiego w perspektywie archeologicznej

• Chełm: wielkie karty dziejów, ale nieznane początki

• Bieławin: enigma najstarszych dziejów miasta

2. Stolpijska wieża w relacjach dziejopisarzy, podróżników i miłośników starożytności

• Początki zainteresowań

• Długi okres zapomnienia i wzrost zainteresowań obiektem w XIX i XX w.

3. Wieża w świetle badań archeologicznych ubiegłego stulecia

• Pierwsze prace wykopaliskowe

• Lata o. XX W.: ponowne badania wieży i przyległego do niej „gródka”.

• Ostatnie dwudziestolecie XX w.: prace o charakterze konserwatorskim.

• Stołpijska wieża w świetle wyników dotychczasowych badań: wielość funkcji, rozbieżne datowania i liczne znaki zapytania.

4. Najnowszy etap badań: interdyscyplinarne prace terenowe w latach 2003—2005.

• Strategie i metody badawcze.

• Ekipa, instytucje współdziałające i goście.

• Prace terenowe i życie codzienne ekspedycji.

5. Kamienna wieża i jej otoczenie.

• Budowla wieżowa.

• Nasyp przy wieży (tzw. gródek).

• Zródełko i staw u podnóża nasypu po stronie zachodniej.

• Dolina rzeki Garki.

• Po stronie północnej obiektu wieżowego: fosa na dziedzińcu przed szkołą.

• Wieś Podgórze (dawny Spas) i kościół parafialny.

6. Co na temat Stołpia wiemy ze źródeł pisanych.

• Zródla pisane: zróżnicowane jakościowo, trudne do jednoznacznej interpretacji.

• Kto i kiedy, w świetle źródeł pisanych, mógł wybudować stołpijską wieżę.

7. Architektura budowli wieżowej.

• Zródła ikonograficzne i ich przydatność do architektonicznej analizy budowli wieżowej.

• Degradacja i rekonstrukcje wieży.

• Analiza architektoniczna obiektu.

8. Wykopaliska we wnętrzu wieży.

• U progu XX w.: badania Petra Pokryszkina.

• Wnętrze wieży ponownie badane.

9. Co się kryje pod nasypem przy wieży?

• „Gródek” czy „kamienna platforma”?

• Plac budowy.

• Prace konstrukcyjne związane ze wznoszeniem wieży.

• Wyniesiony prostokątny dziedziniec (kamienna platforma): drugi element strukturalny zespołu wieżowego.

• Ślady drewnianej zabudowy na powierzchni kamiennej platformy.

• Wejście na teren zespołu wieżowego.

• U podnóża kamiennego dziedzińca: pozostałości drewnianych pomostów.

• Kamienna wieża czy wieloelementowa warownia?

10. Znaki przeszłości: znaleziska archeologiczne.

• Co znajdowano w trakcie badań archeologicznych?

• Zabytki wydzielone.

• Różnorodność wyrobów glinianych: ceramika użytkowa i budowlana.

• Podsumowanie

11. Ślady prowadzą na południe.

• Położenie zespołu wieżowego: względy strategiczne czy symboliczne?

• Kiedy i dlaczego po raz pierwszy zaistniał stołpijski zespół wieżowy?

• Stołpijska budowla w czasach danielowskich (lata 30.—60. XIII w.)

12. Militaryzacja zespołu wieżowego i jego upadek.

• Świadectwa prac fortyfikacyjnych.

• Pożar i opuszczenie budowli.

13. Od „Stołpa” do „Spas”, czyli co łączy Stołpie i Podgórze.

• Współczesne sobie czy różnoczasowe?

• Co znaleziono w wykopie przy plebanii?

• Podsumowanie wyników badań.

14. Zamiast epilogu

Bibliografia i indeksy