РОМАН И ДЕВЯТНАДЦАТАЯ Зофья Жураковская

Witam na mojej aukcji, dziś mam do zaoferowania książkę:

"ROMAN I DZIEWIĘTNASTU"

Zofia Żurakowska

kategoria: literatura piękna, proza polska, XX -lecie miedzywojenne

wydawnictwo: Wydawnictwo "ŚLĄSK", Katowice 1989

seria: BIBLIOTEKA DZIECI I MŁODZIEŻY

wydanie: -

ISBN: 83-216-0668-7

stron: 386.

stan książki: dobry (dedykacja i pieczątka z kolonii na pierwszej stronie książki)

SPIS TREŚCI:

Wstęp

• "Roman i dziewiętnastu"
• "Jutro niedziela"
• "Chłopcy na strychu"
• "Pójdziemy w świat"
• "Nieznane racje"
• "Fetysz"

Nota edytorska

Opowiadanie "Pójdziemy w świat" można potraktować jako wyznanie wiary autorki, jako najwymowniejszą manifestację jej ducha wolnego, suwerennego, lotnego, stale rwącego się w górę, ciągle szukającego dla swoich doznań i odkryć wyrazu adekwatnego, a zarazem imponującego. Ten wariant epickości przewija się przez całą twórczość Żurakowskiej, będąc jednocześnie źródłem jej odporności psychicznej, a nawet fizycznej.

Biorąc pod uwagę potrzeby adresata dziecięcego, Żurakowska starała się zawsze przekazywać trudne prawdy o życiu, o ludzkich dramatach w formie komunikatywnej, atrakcyjnej, używając niekiedy „chwytów” powieści sensacyjnej czy przygodowej. Narrator jej utworów jawi się tu przeważnie w roli życzliwego doradcy, czasem obserwatora, bez skłonności jednak do nudnych pouczeń. Każe młodym bohaterom samodzielnie rozstrzygać skomplikowane problemy, decydować o swym losie, znosić trudy życia. Nie rezygnuje ani z ironii, humoru, ani z komentarza-refleksji o wartości ogólnej.

Przykładem udanej humoreski jest opowiadanie "Chłopcy na strychu", o pomysłowej fabule i zręcznej narracji. Autorka w dużym stopniu przesuwa perspektywę narracyjną na płaszczyznę świadomości młodych bohaterów, zdecydowanych samodzielnie pokierować swym losem. Prowadzą oni na własną rękę pracę „samowychowawczą”, kierując się jasno określonymi zasadami moralnymi. Ich poczynaniom - nieraz pozornie naiwnym - dyskretnie towarzyszy narrator, odnotowując zabawne sceny, powiedzonka, językowe dowcipy, wszelkie perypetie chłopców zdobywających samodzielność życiową po ucieczce „na strych” od wdowy, ich opiekunki. Humor słowny i sytuacyjny rozładowuje pełne napięcia „sceny dramatyczne”, pozwala traktować trudną sytuację życiową bohaterów w kategoriach przygody, wyzwalającej ich energię, poczucie odpowiedzialności, zaradność, właściwy instynkt moralny. Swą strukturą wewnętrzną przypominają oni nieco kreacje bohaterów Korczaka i Dąbrowskiej (Sława, Wilczęta z czarnego podwórza).

W opowiadaniu "Jutro niedziela" Żurakowska porusza ważkie problemy obcości i samotności dziecka w kręgu rodziny; umiejętnie odkrywa kompleksy dziecięce, z subtelnością psychologiczną ukazując przeżycia dziewczynki w trudnym okresie życia, po katastrofie rodzinnej. „Sensacyjna” akcja (poszukiwanie skradzionej skarbonki) jest tylko tłem dla rozgrywającego się dramatu wewnętrznego Zoi, skłóconej z otoczeniem, „obcej”, zlej, dokuczliwej. Subtelne działania „detektywa” Jerzego, jego pełna serdeczności postawa, sprawiają, iż Zoja powoli odzyskuje wiarę w ludzką życzliwość i zaczyna odczuwać potrzebę szczerej, prawdziwej przyjaźni. W ten sposób podskórny niejako nurt akcji opowiadania (klasa bierze udział w nieustannych poszukiwaniach sprawcy zaginięcia skarbonki), dyskretnie rozwijany przez autorkę, odsłania psychiczne zmagania dwojga bohaterów: Zoi, demonstrującej swą postawę niechęci wobec świata i ludzi (częściowo usprawiedliwioną), oraz Jerzego, szlachetnego młodzieńca, próbującego wyjść naprzeciw „obcej wszystkim i nikomu niepotrzebnej” dziewczynce.

Zarysowana tu problematyka psychologiczna i moralna znajduje pełne rozwinięcie w dwu ostatnich utworach Żurakowskiej: "Fetysz" i "Roman i dziewiętnastu".

W "Fetyszu", skutecznie przełamującym stereotypy fabularne i kompozycyjne ówczesnej powieści dla dziewcząt, znacznie poszerzony zostaje obraz różnych środowisk społecznych i działających postaci powieściowych, wyraźnie zindywidualizowanych i zróżnicowanych charakterologicznie. Autorka realizuje swoje założenia programowe (o dobroci serca, o życzliwości, wytrwałości w dążeniu do celu, o potrzebie przyjaźni wśród ludzi) zarówno w planie indywidualnych losów głównych bohaterów (wątek Huberta i Gabrieli), jak i poprzez wątki poboczne, związane z poszukiwaniem zaginionego talizmanu. Elementy intrygi, dysonansu, ostrych spięć dramatycznych wprowadzają postacie o przewadze cech negatywnych, na przykład Hipolit Zasobek, Marylka, Wiktoryna. W partiach „satyrycznych” (także w scenach walki z przeciwnikiem) pojawiają się niekiedy lekkie przerysowania, „pomysły” nie w pełni przemyślane przez autorkę.

Hubert i Gabriela, wędrując po najbliższej okolicy, poznają dramaty różnych ludzi, pogłębiają swą wrażliwość na cudzą nędzę i nieszczęście, wzbogacają swoją osobowość. Jednocześnie zadzierzgnięte nici przyjaźni pozwalają im nie tylko przezwyciężyć istotne przeszkody, ale i urzeczywistnić ideę pojednania. Tym samym motyw „fetysza”, zgrabnie wpleciony przez pisarkę w strukturę powieści - również w jej warstwę refleksyjną - uzyskuje przekonywające ujęcie. Ów talizman, wędrując z rąk do rąk, pełnił określoną funkcję symboliczną: „świecił na pachnącej plebanii”, uskrzydlał marzenia dyskobola, zachęcał chłopaka z kuźni do zdobywania wiedzy, towarzyszył dzieciom i dorosłym w ich trudnych sytuacjach życiowych, pomagając, podtrzymując na duchu, stając się narzędziem pojednania, „Aż wrócił do swego twórcy i oszczędził mu długich poszukiwań tego, co zostało mu objawione w chwili natchnienia”.

Powieść "Roman i dziewiętnastu" stanowi niewątpliwie uwieńczenie drogi twórczej Żurakowskiej. Problem stosunku wybitnej jednostki do społeczności, „nieodzowna potrzeba tej jednostki, jej zbędność, gdy już wykonała swą rolę i musi resztę zostawić zachłannej potędze gromady" - wszystko to znalazło dobitny wyraz w przejrzystej konstrukcji dzieła.

Autorka kreuje bohatera o postawie poszukującej wobec życia, energicznego, konsekwentnego, odpowiedzialnego. Takim dynamicznym bohaterem, pełnym twórczej inicjatywy, zdolnym pokierować zbiorowością - niekiedy jednak apodyktycznym jest Roman Dębowski. Jego bezkompromisowy, prostolinijny charakter nie od razu znajduje aprobatę grupy. Wchodzi on w ostry konflikt ze społecznością uczniowską. Stąd początkowo przewodnictwo klasy obejmuje powszechnie lubiany Marek Żak, chętnie posługujący się demagogicznym frazesem i obłudnym uśmiechem. Dopiero po kompromitujących poczynaniach Marka, związanych z organizacją nieudanego przedstawienia amatorskiego i niefortunnej zabawy z fantami i loterią, do akcji wkracza ambitny chłopiec, Roman, i mobilizuje kolektyw do usilnej pracy przy budowie sali rekreacyjnej. Narzuca mu - mimo pewnych oporów - swoją wolę i zmusza do działania. W momencie jednak finalizowania dzieła Roman, powodowany gniewem i goryczą, a także oburzeniem na dorosłych, którzy wystawili młodych na próbę, rozstaje się z gromadą i nie uczestniczy w końcowych uroczystościach szkolnych.

Żurakowska nie ujmuje jednak dylematu moralnego Romana w kategoriach klęski. Analizuje wszechstronnie problem instynktu przywódczego, eksponując na przykładzie skomplikowanej psychiki tego bohatera dramat młodej indywidualności, uwikłanej w konflikt z małostkowym otoczeniem. Przeżywa on boleśnie swoje porażki, wyciągając z nich odpowiednie wnioski, dojrzewa. Zdaniem Dąbrowskiej, myślą przewodnią tego utworu zdaje się być idea, że „wśród gry ambicji i namiętności, jakimi przepojone jest każde zbiorowe poczynanie, rzeczą jedynie ważną, wartościową i bezwarunkowo rzeczywistą jest, wysnuwające się ze splotu poświęceń, wysiłków, nieporozumień i przemijających zwycięstw czy porażek, dzieło twórcze”.

Jednocześnie Żurakowska wnikliwie odsłania mechanizm zachowania się klasy szkolnej jako zbiorowości, składającej się z jednostek o zróżnicowanych poglądach społecznych, postawach moralnych i ambicjach. W działaniu społecznym sprawdzają się ich charaktery. Retrospekcje i autoanalizy wzbogacają nurt życia wewnętrznego bohaterów, dokładnie charakteryzowanych przez pisarkę. Autorka rozbudowuje też niektóre wątki indywidualne, bliskie jej własnym doświadczeniom, a dotyczące losów siostry Romana - Luby, chorej na gruźlicę, Marii, zmagającej się z pasmem dręczących ją wspomnień, czy Joanny, próbującej wyrwać się z krępujących ją więzów środowiskowych i przesądów przeszłości.

Autorka "Fetysza" nie stawia kropki nad „i”; sugeruje tylko czytelnikowi kierunki rozwiązań czy rozstrzygnięć, natomiast odbiorca może rozwinąć przesłanki myślowe jej utworów, pogodnych, ale bez gładkich frazesów, mentorstwa czy słodkiego sentymentalizmu. W zakończeniu więc powieści "Roman i dziewiętnastu" zamieszcza pisarka refleksję o wartości ogólnej:

„Jeden człowiek rusza bryłę z posad, w wielkim trudzie, a potem wszyscy już razem toczą ją dalej, i zwykle spychają go wtedy z przodującego miejsca [...]. Nie ma się czym przejmować, przecież najważniejsza rzecz się stała. Bryłę ruszono z posad”.

Zofia Żurakowska z domu Duszyńska herbu Dołęga (ur. 13 czerwca 1897 w Wyszpolu koło Żytomierza, zm. 31 maja 1931 w Rabce) – polska pisarka, prozaiczka, autorka książek dla dzieci i młodzieży.

Jej rodzicami byli Witold Duszyński i Stanisława z Salisów. W 1917 podczas imprezy dobroczynnej w Żytomierzu Zofia poznała Czesława Żurakowskiego, a jesienią tego samego roku wyszła za niego za mąż. Kilka miesięcy później Żurakowski, instruktor ochotniczych oddziałów wojska polskiego, zginął w potyczce pod Niemirowem, rodzina pisarki zaś przeniosła się do Warszawy. W 1919 mimo złego stanu zdrowia Zofia zgłosiła się do szpitala polowego we Lwowie jako sanitariuszka, w tym samym roku poważnie zachorowała na gruźlicę. Kolejne lata życia upływały jej w sanatoriach w Davos, Nervi i Zakopanem. W czasie kolejnych kuracji zaczęła pisać. W 1925 opublikowała autobiograficzną powieść "Skarby", w której opisała rodzinny dwór i lata dzieciństwa. W 1927 pojawiła się druga część autobiografii "Pożegnanie domu". Do końca życia pracowała nad ostatnim tomem autobiograficznej trylogii "Nieporozumienie", pozostał on jednak w notatkach i szkicach, które uległy zniszczeniu w czasie II wojny światowej w pożarze warszawskiego mieszkania pisarki.

W 1928 w konkursie „Wiadomości Literackich” Zofia Żurakowska otrzymała II nagrodę za opowiadanie "Buty"; miał być to początek jej twórczości literackiej dla dorosłych. W 1931 za twórczość dla młodzieży otrzymała nagrodę Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Opublikowane powieści stanowiły kanon lektur dla gimnazjalistów w II Rzeczypospolitej. Decyzją władz PRL znalazły się „w wykazie książek podlegających niezwłocznemu wycofaniu”, jednak w roku 1972 wydany został nakładem Naszej Księgarni zbiór "Jutro niedziela i inne opowiadania".

W maju 1931 pisarka została przewieziona na dalszą kurację do Rabki. Krótko po przyjeździe zmarła w Rabce, gdzie została pochowana na Starym Cmentarzu przy ulicy Orkana. Grób zachował się do dziś. Wspomnienie pośmiertne o pisarce w „Wiadomościach Literackich” w 1931 wyszło spod pióra Marii Dąbrowskiej.

ZA4